Phục chế bức tranh quý của Lê Phổ: Bí quyết thành công và bài học

Hàm Phong 27/06/2019


Lời dẫn: Ngày 4/5/2019, tại toạ đàm bàn tròn FINE ARTS ROUNDTABLE 02 được Lythi Auction tổ chức ở Hà Nội, chuyên gia bảo quản tác phẩm nghệ thuật Christiane Campioni và Giám đốc điều hành Lythi Auction đã trình bày về công việc bảo quản và phục chế tác phẩm nghệ thuật, công bố quá trình làm việc với bức tranh “Tắm” của danh hoạ Lê Phổ. Tham dự toạ đàm có đại diện gia đình người sở hữu tác phẩm, đại điện Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Trung tâm bảo quản, tu sửa tác phẩm nghệ thuật thuộc Bảo tàng, cùng nhiều nhà nghiên cứu, nhà báo. Sau toạ đàm, chúng tôi đã có những trao đổi thêm với bà Anna Lý Bích Ngọc, Giám đốc điều hành Lythi Auction, về một số vấn đề chuyên môn và các “bí mật” thú vị khác đằng sau sự kiện phục chế thành công này.

 

Tình trạng bức tranh “Tắm” của Lê Phổ trước (trái) và sau (phải) khi phục chế.  ©Lythi Auction

 

Thưa bà Anna Lý Bích Ngọc, cơ duyên nào Lythi Auction biết đến chuyên gia Christiane Campioni? Và Lythi Auction đã hợp tác với bà Campioni được bao lâu?

Christiane Campioni là chuyên gia bảo quản tác phẩm nghệ thuật tốt nghiệp tại Đại học Mỹ thuật Dresden, Đức. Chuyên ngành: Bảo tồn và Phục hồi Di sản Văn hóa và Nghệ thuật. Bà đã tham gia đào tạo những chuyên viên bảo quản tranh tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, cũng như bảo tồn di sản văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam và thực hiện những liên hệ đầu tiên giữa Đại học Dresden và Hà Nội để trao đổi giáo dục từ 16 năm trước cho đến tận những năm gần đây. Sau khi tốt nghiệp vào năm 2003, bà đã làm việc trong các dự án bảo tồn các bức tranh vải kích thước lớn của Bảo tàng nổi tiếng ở Dresden, nơi bị hư hại và bị ảnh hưởng bởi một trận lụt lớn. Bà cũng làm việc cho các Nhà sưu tập tư nhân quốc tế và Bảo tàng. Kể từ năm 2018, bà trở thành chuyên gia cao cấp tại Lythi Auction, theo dõi tình trạng của các tác phẩm nghệ thuật đưa ra báo cáo trước phiên đấu giá, thực hiện bảo quản tranh cho các bộ sưu tập tư nhân, tư vấn về bảo tồn/ phục chế, và tiếp tục trao đổi nghiên cứu với các bảo tàng và các chuyên gia của họ.

Lythi Auction được thành lập vào đầu năm 2016, giai đoạn thị trường mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu hình thành chuyên nghiệp mở ra cho chúng tôi cơ hội để dẫn đầu ngành này. Lythi Auction đặt trọng tâm công việc vào cái đẹp, đảm bảo chất lượng nghệ thuật và xây dựng thị trường nghệ thuật phát triển bền vững. Qua danh mục đấu giá của mỗi phiên, chúng tôi đều muốn giới thiệu đến khách hàng và người xem một giai đoạn đặc biệt của nghệ thuật Việt Nam. Phiên đấu giá của Lythi Auction cũng là dịp gặp gỡ của các nhà sưu tập, các quỹ đầu tư để phát triển những mối quan hệ có ý nghĩa, là dịp để người yêu nghệ thuật tiếp cận với những tác phẩm nổi bật đã được tuyển chọn cẩn trọng bởi các chuyên gia của chúng tôi không chỉ về nguồn gốc minh bạch, lịch sử giao dịch rõ ràng và được bảo quản trong tình trạng tốt. Kinh nghiệm làm việc tại thị trường quốc tế trước đây cho chúng tôi cơ hội được tiếp xúc với các nhà sưu tập và những bộ sưu tập giá trị, hiểu biết rộng mở về những yêu cầu của thị trường nghệ thuật chuyên nghiệp. Làm việc với chuyên gia người Đức, Christiane Campioni là một trong số những nỗ lực của chúng tôi nhằm mang lại chất lượng dịch vụ tốt nhất cho khách hàng, đặc biệt là khi bà Christiane Campioni đã có nhiều liên hệ làm việc tại Việt Nam, có kinh nghiệm về lịch sử nghệ thuật và tình trạng bảo quản rất khác biệt tại nước ta.

 

Vì sao Lythi Auction biết và quan tâm đến bức tranh “Tắm” của danh họa Lê Phổ, và làm sao thuyết phục được chủ sở hữu hợp tác để phục chế bức tranh này, thưa bà?

Tranh “Tắm” được danh họa Lê Phổ thực hiện bằng chất liệu sơn dầu vẽ trên vải lụa và được bọc trên ván. Bức tranh là một món quà của họa sỹ Lê Phổ tặng cho mẹ nhạc trưởng Lê Phi Phi - người cháu gái từ Việt Nam lần đầu tiên sang thăm ông tại Pháp vào năm 1980. Ngoài ý nghĩa về lịch sử nghệ thuật, bức tranh còn là một kỷ vật quan trọng của gia đình nhạc trưởng Lê Phi Phi, đánh dấu một thời kỳ có nhiều đổi thay.

Tranh của các danh hoạ Việt Nam đã từng làm việc ở Pháp như Lê Phổ, Vũ Cao Đàm, Mai Trung Thứ, Lê Thị Lựu... luôn có được nhiều sự chú ý từ khách hàng trong danh mục đấu giá cũng như các công việc tư vấn, môi giới của Lythi Auction. Đặc biệt tranh của danh họa Lê Phổ luôn được chúng tôi liên tục lập kỷ lục về giá bán từ những phiên đầu tiên năm 2016.

Biết đến gia đình nổi tiếng của nhạc trưởng Lê Phi Phi là cháu ngoại họa sỹ Lê Phổ cho chúng tôi liên hệ gần gũi hơn với lịch sử của họa sỹ, có cơ hội được tìm hiểu nhiều hơn về quá trình sáng tác của ông. Nhạc trưởng Lê Phi Phi cho chúng tôi xem bức tranh “Tắm” trong một dịp đến thăm gia đình anh vào đầu năm 2018. Tình trạng bị xâm hại của bức tranh do thời tiết mùa đông Hà Nội làm cho chúng tôi ngay lập tức ra quyết định cần phải làm nghiên cứu để bảo quản. Vấn đề đã được nhanh chóng đưa ra thảo luận cẩn trọng cùng với chuyên gia Christiane Campioni.

 

Tọa đàm FINE ARTS ROUNDTABLE 02 ngày 04/05/2019 tại Hà Nội. ©Lythi Auction.

 

Thời gian phục chế bức tranh được tiến hành trong bao lâu? Những khó khăn / trở ngại nào Lythi Auction và bà Christiane Campion cho là lớn nhất trong quá trình phục chế bức tranh này, và các khó khăn đã được khắc phục ra sao ?

Quá trình làm việc với bức tranh được kéo dài suốt một năm. Điều quan trọng là theo dõi tình trạng của bức tranh trong điều kiện khí hậu không ổn định tại Hà Nội. Bất kỳ thay đổi đột ngột nào của môi trường xung quanh bức tranh cũng có thể gây ảnh hưởng đến quá trình làm bảo quản. Quá trình làm việc với bức tranh được chúng tôi chia ra thành nhiều giai đoạn, có báo cáo tình trạng chi tiết để xem xét đưa ra phương án làm việc tốt nhất cho giai đoạn tiếp theo. Với những khảo sát và nghiên cứu chi tiết trong suốt quá trình làm việc, chúng tôi đã đạt mục đích thành công là bảo quản được bức tranh như mong muốn, trở lại tình trạng ổn định và loại bỏ nguy cơ xâm hại. Sau khi công bố kết quả làm việc, chúng tôi nhận được nhiều ý kiến khen ngợi tích cực từ gia đình họa sỹ và đông đảo người xem tranh. 

 

Lythi Auction có dự định hay dự án phục chế lớn nào khác hiện đang tiến hành không? Hay một dự án tương tự trong tương lai gần?

Lythi Auction luôn bận rộn sôi nổi với các dự án nhằm phát triển một thị trường Mỹ thuật bền vững, đảm bảo mục đích sưu tập và đầu tư cho khách hàng. Chất lượng nghệ thuật luôn là yếu tố cốt lõi. Lythi Auction là nhà đấu giá có quy trình làm việc chuyên nghiệp cứng rắn nhất, chúng tôi tự hào là nhà đấu giá có danh mục các tác phẩm đấu giá với chất lượng nghệ thuật cao, và kết quả đấu giá minh bạch được khách hàng hoàn toàn tin tưởng.

Công việc của chuyên gia bảo quản Christiane Campioni sẽ là đảm bảo chuyên nghiệp hơn cho chất lượng công việc của chúng tôi. Bà Christiane Campioni sẽ chịu trách nhiệm báo cáo tình trạng của tất các tác phẩm nghệ thuật tham gia trong danh mục đấu giá. Các tác phẩm nổi bật được tuyển chọn cẩn trọng không chỉ về nguồn gốc minh bạch, lịch sử giao dịch rõ ràng mà còn cần phải được bảo quản trong tình trạng tốt được theo dõi thường xuyên. Tư vấn về bảo quản phục chế, thực hiện bảo quản tranh cho các bộ sưu tập tư nhân, Lythi Auction cũng tiếp tục với những dự án trao đổi nghiên cứu với các viện nghiên cứu, bảo tàng và các chuyên gia của họ. Chúng tôi sẽ lần lượt công bố các kết quả nghiên cứu này trong tương lai kết hợp với quá trình làm việc của chúng tôi với thị trường.

 

Bà Anna Lý Bích Ngọc và chuyên gia Christiane Campioni bên bức tranh của Lê Phổ đã phục chế. ©Lythi Auction.


Công việc phục chế và đào tạo chuyên gia phục chế ở Việt Nam hiện gặp rất nhiều trở ngại về nhân sự, về điều kiện đào tạo, thiếu các phòng thí nghiệm, v.v… Lythi Auction và bà chuyên gia có sáng kiến hay gợi ý gì với phía Việt Nam trong lĩnh vực này hay không?

Quá trình đào tạo một chuyên gia bảo quản rất dài và nghiên túc. Tại Đức, sau 5 năm được đào tạo, sinh viên phải trải qua 2 năm thực tập cho đến khi tốt nghiệp như một chuyên gia bảo quản có chứng chỉ. Chúng ta không thể có một hướng dẫn đơn giản về cách bảo quản và phục chế một tác phẩm nghệ thuật, bởi điều này liên hệ với rất nhiều học tập, điều tra khoa học, nghiên cứu từng trường hợp, kỹ thuật vẽ tranh, hiểu biết về vật liệu chất liệu. Chuyên gia cần kết hợp hiểu biết các lĩnh vực khác nhau để tìm ra cách tốt nhất. Công việc của một người phục chế rất linh hoạt và liên quan đến nhiều ngành khoa học nhưng cũng rất thiết thực.

Tại Việt Nam, chúng ta đã có một số chương trình hợp tác quốc tế nhằm phát triển nguồn nhân lực cho ngành bảo quản và phục chế các tác phẩm nghệ thuật. Bảo tàng Mỹ Thuật Việt Nam đã nhận được sự hỗ trợ từ các chuyên gia Đức thông qua sự hợp tác với Viện Goethe và Trường Đại học Mỹ thuật Dresden (Đức). Các chuyên gia Đức và bà Christiane Campioni đã từng sang đào tạo, làm việc tại Bảo tàng, đồng thời cán bộ, nhân viên của Trung tâm cũng được sang Đức để tham gia những khóa đào tạo ngắn hạn.

Chúng ta cần phát triển nguồn nhân sự cao cấp đủ điều kiện để đầu tư đào tạo phát triển chuyên môn. Nhân sự cho ngành bảo quản và phục chế tác phẩm nghệ thuật không chỉ đòi hỏi phải có học vấn, mà còn cần phải sâu sắc và nhạy bén để tham gia trao đổi nghiên cứu với các chuyên gia quốc tế về những phát triển không ngừng của khoa học phục chế.

 

Chuyên gia Christiane Campioni đang phục chế bức tranh “Tắm” của Lê Phổ. ©Lythi Auction.


Sau sự kiện phục chế được xem là thành công này, Lythi Auction muốn nhắn gửi tới các cơ quan hữu quan, các tổ chức nghệ thuật, các nhà bảo quản phục chế và các nhà sưu tập những điều tâm huyết?

Điều quan trọng nhất để bảo quản tác phẩm nghệ thuật là môi trường trưng bày, bảo quản ổn định. Điều này có nghĩa là một tác phẩm nghệ thuật không nên tiếp xúc với điều kiện quá nóng, quá khô, hoặc quá sáng, cần tránh sự thay đổi thường xuyên của môi trường khí hậu, tránh ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp và bức xạ tia UV quá mức. Một môi trường trưng bày ổn định với điều kiện phù hợp là điều đầu tiên để kéo dài tuổi thọ cho tác phẩm nghệ thuật. Trong áp dụng thực tế, các bộ sưu tập tại Việt Nam đang ở trong tình trạng xâm hại đe doạ. Không chỉ vì thời tiết mà còn do lịch sử sáng tác nghệ thuật và bảo quản thiếu điều kiện. Bảo quản các tác phẩm nghệ thuật quan trọng tại Việt Nam đang là vấn đề cấp thiết cần có những can thiệp đúng đắn kịp thời.

Về nguyên tắc, công việc bảo quản và phục chế phải luôn luôn được thực hiện bởi những chuyên gia được đào tạo chuyên nghiệp. Có nhiều ví dụ đáng buồn trên toàn thế giới về việc các tác phẩm nghệ thuật đã bị phá hủy bởi những người không chuyên nghiệp tin rằng họ có thể làm công việc bảo quản và phục chế. Thời gian là tác nhân xóa bỏ mọi thứ, và một tác phẩm nghệ thuật cũng không ngoại lệ. Một bức tranh bị hư hỏng không thể được khôi phục nguyên vẹn, vì chúng ta không thể quay ngược thời gian. Nhưng có nhiều phương thức và lý thuyết khác nhau cho việc bảo quản và phục chế.

Quá trình làm việc với mỗi tác phẩm nghệ thuật khác nhau là một câu chuyện mới, không chỉ là giống như đi ngược vào nghiên cứu quá khứ, mà cũng là một bước tiến khoa học trong tương lai với các phương pháp hiện đại, để bảo tồn và bảo vệ các tác phẩm nghệ thuật cho hậu thế. Nhờ vậy, các thế hệ tương lai có thể trải nhiệm, thưởng thức và học hỏi từ nghệ thuật.

 

 

Tác giả bài phỏng vấn đang ngắm bức tranh “Tắm” của Lê Phổ tại tọa đàm ngày 04/5/2019. ©Lythi Auction. 

 

Xin trân trọng cảm ơn bà Anna Lý Bích Ngọc và Lythi Auction. Xin chúc bà và Lythi Auction tiếp tục thành công hơn nữa trên con đường phát triển nghệ thuật và thị trường nghệ thuật, trở thành chiếc cầu nối tuyệt mỹ giữa nghệ thuật Việt Nam và nghệ thuật quốc tế, giữa nghệ sỹ Việt Nam và thị trường quốc tế !

 

Hàm Phong thực hiện

(số 5, tháng 5/2019)

Bài viết liên quan / related articles
ý kiến - thảo luận / comments:
Mời bạn thảo luận / comments:

Họ tên:

Email:

Capcha

captcha

(Đề nghị gõ chữ tiếng Việt có dấu và không viết tắt)