Ảo giác trong thẩm mỹ thị giác

Trong các lĩnh vực hoạt động sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt trong Nghệ thuật thị giác (Visual arts) - Ảo giác (Illusion) đóng vai trò quan trọng và đắc lực trong quá trình thể hiện, biểu đạt ý tưởng, nội dung và thẩm mỹ của một tác phẩm nghệ thuật. Bởi ảo giác được coi là yếu tố, là phương tiện tạo hình không thể thiếu trong quá trình sáng tạo của các Họa sỹ, nhà thiết kế Mỹ thuật ứng dụng, các đạo diễn Điện ảnh và các Nhiếp ảnh gia… Bởi nó là “chất liệu”và thủ pháp diễn cảm, đồng thời là hình ảnh truyền tải và phát huy những khả năng sáng tạo phong phú, phát triển đa dạng các hình thái tạo hình và không gian cho mỗi thể loại nghệ thuật thị giác. Trên thực tế, ảo giác đã được các nghệ sỹ vận dụng rất sáng tạo và đã đem lại nhiều hiệu ứng cảm nhận thị giác thú vị, sâu sắc và thẩm mỹ ấn tượng trong những tác phẩm thuộc các lĩnh vực của nghệ thuật thị giác.

Ảnh siêu thực của Christophe Gilbert

Ở lĩnh vực y học, ảo giác còn được coi là sự khiếm khuyết của giác quan thị giác. Ảo giác là cảm giác, sự tri giác như có thật về một sự vật hiện tượng không tồn tại trong hiện thực khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người và họ coi “Ảo giác là một tri giác không đối tượng”. Sau này được các nhà khoa học hiệu chỉnh lại: “Ảo giác là tri giác mà hoàn toàn không có đối tượng cảm nhận”.
Với nguyên lý thị giác (Visual principles) ảo giác được coi là phần cảm nhận không chính xác, là hạn chế của cảm nhận. Ảo có nghĩa là không thật, chính vì thế ảo giác là tri giác không đúng, bị sai lệch, nhưng chúng có tính quy luật.
Trong các tác phẩm nghệ thuật tạo hình yếu tố ảo giác được sử dụng rất sớm. Khi đó khoa học và công nghệ chưa phát triển như ngày nay. Mọi hiệu ứng gây ảo giác trong các tác phẩm nghệ thuật đều xuất phát từ tư duy, sự tưởng tượng và được thực hiện bằng bàn tay của các danh họa. Chính vì vậy, cuối thời kỳ của nghệ thuật hậu hiện đại đã hình thành loại hình Nghệ thuật Ảo giác (Psychedelic Art). Nổi bật hơn là trong nghệ thuật siêu thực (chính xác hơn là siêu hiện thực), các danh họa đã sử dụng yếu tố ảo giác để diễn đạt và miêu tả những hình tượng và ý tưởng sáng tạo vượt ra ngoài tư duy, ý tưởng thuần túy và cảm nhận thực của con người trong các tác phẩm của mình. Chính vì vậy, phải sử dụng yếu tố ảo giác trong quá trình tạo hình mới diễn cảm được các tư tưởng lớn vượt thời gian trong các tác phẩm của các danh họa. Với khái niệm siêu hiện thực trong nghệ thuật tạo hình, bản chất nội hàm tri thức của nó chính là vượt qua ranh giới cái không bình thường của tư duy của nhân loại. Tác phẩm: Sự dai dẳng của ký ức trong hàng trăm tác phẩm siêu hiện thực của danh họa Salvador Dali là một trong những tác phẩm điển hình về ý tưởng và thủ pháp tạo hình chứa đựng nhiều yếu tố hiệu ứng ảo giác; ý tưởng siêu hiện thực, ông đã mượn thời gian thông qua hình tượng những chiếc đồng hồ để diễn cảm những ý tưởng nội tâm của mình. Sự dai dẳng của ký ức với chiếc đồng hồ méo mó bị chảy. Nó như sự giằng xé trong tâm can, như một giấc mơ nối liền hiện tại với hàng triệu năm về trước và hàng triệu năm chưa đến. Hình tượng tư duy biến thể siêu thực không có trong thực tế: Thời gian mềm rũ rượi trong những giấc mơ, hiện tại, tương lai và quá khứ giành giật nhau những mẩu ký ức còn sót lại trong cuộc sống… Ba chiếc đồng hồ, ba thời gian, giằng xé nhau, không tương thích nhau. Phải chăng danh họa muốn nói về những cái đã qua, những gì đang có và những điều chưa đến? Quá khứ chênh vênh, tương lai mong manh không nằm trong tầm với của con người, chỉ có hiện tại luôn đè nặng trên chân dung méo mó đang tan chảy trên nền nâu của núi, mây và bầu trời xanh thẳm….Cho đến ngày nay, trải qua gần một thế kỷ những ý tưởng và tư duy và các thủ thủ pháp tạo hình trong các tác phẩm của Dali vẫn là một đỉnh cao về tư duy và nghệ thuật vượt ra ngoài nhận thức và cảm nhận của chúng ta.

Sự dai dẳng của ký ức của Salvador Dali

Với hội họa hiện đại, các họa sỹ đã sử dụng và thay đổi điểm nhìn, đường chân trời, lực thị giác, trường thị giác, ánh sáng, tạo hình, tạo khối và các quy luật thị giác, luật thấu thị (luật xa gần)… vào trong các tác phẩm hội họa 3D. Việc ứng dụng và thay đổi sáng tạo của các họa sỹ đã đem lại hiệu ứng ảo giác thẩm mỹ cao trong các tác phẩm 3D của mình. Tác phẩm Vươn tới tương lai, Nàng tiên cá… là những tác phẩm 3D trên đường phố của họa sỹ Nguyễn Việt Dũng đã thành công trong việc ứng dụng các quy luật thị giác để tạo ra hiệu ứng ảo giác thị giác.
Ngày nay, nhờ có sự phát triển và hỗ trợ đắc lực về công nghệ thông tin, trong các lĩnh vực nghệ thuật: Điện ảnh, Sân khấu, Nhiếp Ảnh… dựa trên các nguyên nhân gây ảo giác mà nghệ sỹ đã vận dụng các quy luật về sự vượt trội của nguyên lý thị giác, kết hợp với các hiệu ứng phần mềm của công nghệ hiện đại vào tác phẩm của mình. Nhờ sự ứng dụng sáng tạo đó nên đã có nhiều tác phẩm nghệ thuật đã gây đươc những ấn tượng mạnh và mang lại những hiệu ứng thị giác mãn nhãn về thẩm mỹ. Nguyên nhân gây ảo giác thì rất nhiều, một trong những những nguyên nhân gây ảo giác là nguyên nhân vật lý, do khúc xạ ánh sáng. Vì thị giác của con người chỉ nhận biết được sóng ánh sáng với tần số trong tần số thuộc ngưỡng nhìn. Thế giới mà chúng ta nhìn thấy được là rất nhiều màu sắc khác nhau. Nhưng khi tất cả các màu bị giảm thì một số màu bị hấp thụ và một số màu được phản ánh. Quy luật này được áp dụng và phổ biến trong nhiều lĩnh vực của nghệ thuật. Trong lĩnh vực Điện ảnh ngày nay, người ta đã ứng dụng một số nguyên nhân gây ảo giác để làm phim 3D, 4D. Phim Avatar của đạo diễn James Cameron người Mỹ (2009) là một tác phẩm điện ảnh điển hình về hiệu quả sử dụng các hiệu ứng ảo giác trong phim mang tính viễn tưởng. Đây là một thành công lớn về sự đột phá trong công nghệ điện ảnh, tác phẩm cũng mang lại thành công cao nhất trong thương mại của mọi thời đại.
Nhưng nguyên nhân đầu tiên, đó là khả năng tiếp nhận của thị giác: Con mắt là cơ quan tiếp nhận, còn phân tích là chức năng của thị giác và những vùng khác. Do vậy mắt có những hạn chế về mặt cấu tạo sinh học. Ở nguyên nhân này còn do sự không đồng bộ giữa các giác quan trong quá trình tiếp nhận và sử lý thông tin nhất là khi sức khỏe và thể lực không tốt v.v.
Một nguyên nhân quan trọng khác về ảo giác đó là nguyên nhân tâm lý. Sự ghi nhớ của chúng ta đôi khi là sự mâu thuẫn giữa cảm nhận và kinh nghiệm trong quá khứ. Ảo ảnh hình thành dựa trên hiện tượng lưu ảnh của mắt, chúng không chỉ có tác dụng giải trí mà còn để phân tích hoạt động của não.
Trong hội họa cũng như trong nghệ thuật thiết kế, nguyên nhân tâm lý đóng vai trò rất quan trọng. Bởi lẽ sự tưởng tượng là bản tính tự nhiên của con người và là cội nguồn sinh ra ảo giác tâm lý.

Thành phố tổ chim,Ảnh siêu thực của Daruz Klimczak

Trong thực tế ảo giác có rất nhiều hình thái khác nhau. Tùy thuộc vào mỗi chức năng, mục đích và yêu cầu của mỗi loại hình nghệ thuật mà người ta vận dụng hình thức ảo giác cho phù hợp. Đối với Nghệ thuật tạo hình và Nghệ thuật thiết kế thường sử dụng: Ảo giác về hình dạng, ảo giác về ánh sáng, về không gian, ảo giác về chuyển động, về màu sắc và ảo giác về sắc độ… Trong mỗi hình thái ảo giác của nghệ thuật thị giác có những kỹ thuật, công nghệ và thủ pháp riêng. Những kỹ thuật và thủ pháp khác nhau sẽ tạo ra những tính cách và hiệu ứng cảm nhận riêng về ảo giác. Ví dụ màu sắc sẽ sẽ giúp làm thay đổi cảm về không gian. Có thể sử dụng màu sắc để tạo ra những ảo giác trong bất kỳ căn phòng nào bằng việc tạo ra cảm giác trái ngược, chẳng hạn nhạt và đậm, ấm và lạnh, cao và thấp trong thiết kế không gian nội, ngoại thất. Trong lĩnh vực thiết kế Đồ họa, Thời Trang, Tạo dáng công nghiệp, mầu sắc cũng tạo ra những hiệu ứng ảo giác về cao, thấp, béo, gầy, mềm, cứng v.v. Họa sỹ đồ họa Alex Trochut người Tây Ban Nha đã sử dụng rất sáng tạo các hiệu ứng ảo giác của mầu sắc để thể hiện trong tác phẩm áp phích quảng cáo cho hẵng Pepsi gây ấn tượng rất mạnh mẽ cho thị giác. Ngày nay, trong nghệ thuật quảng cáo Đồ họa 3D đã được nhiều họa sỹ sử dụng và đem lại hiệu quả thẩm mỹ thị giác rất cao. Điển hình là các tác phẩm quảng cáo của họa sỹ Serial- Cut-Copy….
Cũng như Đồ họa quảng cáo, trong Hội họa các họa sỹ đã sử dụng rất nhiều các thủ pháp tạo ảo giác thị giác. Các thủ pháp ảo giác được tạo nhờ những yếu tố tạo hình như: Điểm, đường, diện, hình khối, mầu sắc, ánh sáng, không gian…Về thực tế mọi không gian thể hiện trên mặt phẳng của các tác phẩm mỹ thuật thể hiện theo mọi phong cách đều là không gian ảo. Nhưng do cảm nhận quen thuộc, con người khi xem các tác phẩm vẽ theo phong cách hiện thực người ta luôn hình dung và tưởng tượng đó là không gian thực khi nhìn vào tác phẩm. Những hiện tượng cảm nhận đó lại càng được lôi cuốn và liên tưởng mạnh mẽ hơn khi thưởng ngoạn các tác phẩm mỹ thuật thuộc trường phái Siêu thực (Surrealism). Là khuynh hướng nghệ thuật bắt nguồn từ chủ nghĩa Tượng trưng và phân tâm học, trường phái Siêu thực đặt phi lý tính lên trên lý tính. Mục đích nhằm giải phóng sự gò bó tư duy của con người về lý trí, logic,… Nó đã ghi chép và thể hiện những chuyển biến, trạng thái tâm lý, tiềm thức không phân biệt đúng hay sai, thực hay mộng. Chủ thể của trường phái này rất bình dị nhưng được đặt trong không gian rất bí ẩn, huyền ảo, hùng vĩ và mang cho cảm giác mới mẻ và như trong mơ và một trạng thái không thực. Trí tuệ là sức mạnh trong trường phái siêu thực được các danh họa nhấn mạnh và được đề cao khi tạo ra các tác phẩm nghệ thuật có ý nghĩa. Mọi sự vật hiện thực trong tác phẩm đều trong trạng thái không thực.

Tác phẩm QC Pepsi của Alex-Trochut

Ở lĩnh vực Mỹ thuật ứng dụng, các nhà thiết kế đã phải sử dụng nhiều các thủ pháp và kỹ thuật tạo ra cảm giác hiệu ứng ảo giác trong các tác phẩm Đồ họa quảng cáo, sản phẩm công nghiệp và công trình ứng dụng. Hiệu quả sử dụng những hiệu ứng ảo giác nhằm lôi cuốn sự tập trung của thị giác trong quảng cáo, tiếp thị, đồng thời cũng khắc phục những yếu điểm và khiếm khuyết của đối tượng sử dụng và không gian không gian, môi trường ứng dụng còn hạn chế….Ví dụ trong lĩnh vực thời trang người ta sử dụng những đường thẳng dọc và mầu đen để thiết kế quần áo cho những người béo, khi mặc sẽ gây cảm giác thon thả và ngược lại những đường thẳng ngang và mầu sáng sẽ dùng cho những người gầy,khi mặc sẽ gây cảm giác mập hơn. Trong thiết kế nội ngoại thất, thủ pháp sử dụng những gam mầu có sắc độ sáng để khắc phục những không gian hẹp và ngược lại. Ngoài ra những gam mầu lạnh được sử dụng trong không gian nội thất cũng gây cảm giác mát mẻ và những gam màu nóng sẻ gây cảm giác nóng v.v.
Có rất nhiều thủ pháp và kỹ thuật gây ra được cảm giác hiệu ứng ảo giác. Những cảm giác khác nhau về ảo giác đều mang lại những hiệu quả thẩm mỹ và công dụng khác nhau trong mỗi lĩnh vực của Mỹ thuật ứng dụng. Sự thay đổi về vị trí, chiều chuyển động, mầu sắc, cự ly, mật độ và nguồn sáng của đường sẽ mang lại những cảm giác thị giác khác nhau. Trong nghệ thuật quảng cáo, sử dụng nhiều hiệu ứng về mầu sắc để thu hút thị giác, tạo ra sự hấp dẫn và tăng hiệu ứng cảm nhiễu… Nhà sinh học Dale Purves người Anh cho biết: “Mầu sắc là sản phẩm của cảm nhận chứ không phải thực tế”. Như vậy mầu sắc trong các tác phẩm nghệ thuật đều là cảm nhận của nghệ sỹ, tức là sự ảo. Theo đó, con người có thể thu nạp hình ảnh dựa trên tưởng tượng và kinh nghiệm thực tế.

Những ảo giác đường phố của Dasic (Chi Lê)

Mầu sắc trong hội họa thường biểu hiện hình tượng, sự tồn tại chân thực của nó do đó thường chú trọng mầu sắc trong bối cảnh. Vì mầu sắc của hội họa thể hiện và tái tạo đối tượng nên phụ thuộc vào cảm xúc của tác giả.
Riêng trong lĩnh vực Mỹ thuật ứng dụng, việc vẽ mầu cho hình sản phẩm nên cần chú trọng đến khoa học mầu sắc, tâm, sinh lý của con người và tính công năng… Do vậy, khi thiết kế sản phẩm các nhà thiết phải rất thận trọng khi sử dụng mầu sắc. Không thể ứng dụng sự cảm nhận của ảo giác về mầu sắc vào tất cả các loại sản phẩm. Đặc biệt là các sản phẩm cần mang tính chính xác trong khoa học kỹ thuật, y học, thực phẩm...
Thủ pháp tạo ảo giác trong Mỹ thuật không thể không đề cập đến yếu tố bố cục. Vì trong bố cục của một tác phẩm tạo hình hội tụ đầy đủ các yếu tố tạo hình như đường nét, hình khối, mầu sắc, ánh sáng, không gian… Hội họa, đặc biệt là hội họa hiện đại vận dụng những quy luật về mầu sắc, luật xa gần, sự tưởng tượng, trí nhớ… để tạo ra những tác phẩm chứa đựng cảm giác ảo vừa thú vị vừa nghệ thuật. Ánh sáng và không gian là những yếu tố quan trọng trong thể hiện ảo giác. Tuy chúng đều có quy luật chung, nhưng các nghệ sỹ đã tận dụng chúng và sáng tạo ra được những hiệu ứng về không gian và ánh sáng khác thường với các quy luật thị giác để gây cho người xem những cảm giác ảo giác bất ngờ và hiệu quả ngoài khả năng nhận thức thực tế của con người.
Năm 1979, Michael White đã mô tả một ảo giác làm thay đổi mọi thứ trong khoa học quy luật thị giác: Một vật có màu xám trông sáng hơn khi bị bao quanh bởi mầu trắng và các vạch mầu xám trông tối hơn thì bị bao quanh bởi mầu đen. Cơ chế não bộ của hiệu ứng White đến nay vẫn chưa có câu trả lời chính xác. Phải chăng đây là một bí ẩn ảo trong cảm nhận của khoa học thị giác.
Ảo giác trong nghệ thuật Nhiếp ảnh Stroboscopic đã được nhiếp ảnh gia Harold Eugene (1903-1990) phát minh (Stroboscopic Phography) (Repeting Flash). Với việc chớp đèn liên tục trong một lần phơi sáng duy nhất sẽ giúp bạn có thể chụp nhiều hơn một hình ảnh. Mỗi lần chớp đèn sẽ khiến chủ thể như “đóng băng” và tạo chuỗi ảnh chuyển động liên tục trong một khuôn hình. Ảnh chụp ở chế độ chậm và thời gian gian phơi sáng dài.
Trong nghệ thuật Nhiếp ảnh ngày nay, nhờ vào các công nghệ phần mền mà các nghệ sỹ đã thể hiện được ý tưởng trí tuệ cao siêu được thể hiện qua những tác phẩm nhiếp ảnh siêu thực. Nhiếp ảnh gia Angelo Musco đã có những tác phẩm siêu thực làm cho người xem những cảm giác thật mà không thực vô cùng kinh ngạc. Các tác phẩm: Tổ chim, Những chiếc ống nghe điện thoại mọc giữa sa mạc… của Dariusz Klimczak nhiếp ảnh gia người Ba Lan đã đem đến một cái nhìn mới về thế giới tưởng tượng của mình, một thế giới không đúng với hoàn cảnh hiện tại. Hay những tác phẩm siêu thực tuyệt đẹp của nhiếp ảnh gia Christophe Gilbert…

Tác phẩm Vươn tới tương lai, Tranh 3D của Nguyễn Việt Dũng

Sự kết hợp của các phát minh trong kỹ thuật chụp và công nghệ phần mềm, các nghệ sỹ nhiếp ảnh đã sáng tạo ra được những tác phẩm mang tính nghệ thuật kỳ diệu cho nhân loại. Trong những tác phẩm đó yếu tố cảm giác về ảo về hình, mầu sắc , không gian… đóng vai trò chủ đạo.
Nhận thấy vai trò quan trọng về giá trị thẩm mỹ của yếu tố hiệu ứng ảo giác trong các lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, tạp chí Scientific American ở Mỹ hàng năm đã tổ chức các cuộc thi về yếu tố ảo giác trong các lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật thị giác. Nội dung trọng tâm của cuộc thi đặt ra về ảo giác của mầu sắc và hình dạng trong nghệ thuật. Tạp chí có logo riêng cho cuộc thi và hàng năm đã thu hút rất nhiều các nghệ sỹ trên thế giới tham gia.
Ngày nay, yếu tố ảo giác được coi là một phương tiện tạo hình rất hữu hiệu không thể thiếu trong quá trình sáng tạo, thể hiện ý tưởng và thẩm mỹ của các nghệ sỹ thuộc lĩnh vực nghệ thuật thị giác.Và nó được ứng dụng rất rộng rãi trong hầu hết các lĩnh vực của nghệ thuật thị giác đương đại. Bởi ảo giác đã đem lại những hiệu ứng cảm nhận thẩm mỹ nghệ thuật thị giác siêu thực, vượt trội hơn cả những cảm nhận nhãn quan của con người. Nó không chỉ làm thỏa mãn thẩm mỹ về nghệ thuật thị giác mà còn hướng định cho người xem trí tưởng tượng về một không gian, một thế giới mới đầy sức mạnh huyền ảo, mơ mộng hấp dẫn và lôi cuốn thông qua ý tưởng cao siêu và các thủ pháp gây hiệu ứng ảo giác siêu đẳng của các họa sỹ, nghệ sỹ. Đặc biệt trong thời đại bùng nổ của khoa học, công nghệ thông tin các phần mềm thiết kế đã hỗ trợ mạnh mẽ, làm cho hiệu ứng của ảo giác trong các tác phẩm thuộc nghệ thuật thị giác càng thêm phong phú, đa dạng, đa chiều và sâu sắc hơn. Điều đó, lại càng làm cho các nghệ sỹ có điều kiện đi sâu vào nghiên cứu, khám phá, sáng tạo, ứng dụng hiệu ứng ảo giác vào trong các lĩnh vực của nghệ thuật thị giác mà tương lai còn nhiều điều bí ẩn đang ở phía trước.

Tài liệu tham khảo:
- Khoahoc.com.vn
- Nước Nga .net
- Thư viện Vật lý .Com
- Google.com.vn 
- Áo giác mầu sắc và hình dạng Susana 
Martinetz-Conde &Stophen L.Macknik
- www.wikipedia.com
- Dohoa.com.net

L.T

(Bài đăng trên Tạp chí Mỹ thuật Nhiếp ảnh số tháng 10/2014)