Giám định Mỹ thuật, Nhiếp ảnh khó khăn và thách thức
Đầu tháng 12, tại Hà Nội, Trung tâm Triển lãm Mỹ thuật, Nhiếp ảnh thuộc Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm đã giới thiệu thêm chức năng giám định, như vậy Trung tâm đã có tên mới là Trung tâm Giám định và Triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh. Đây là đơn vị đầu tiên có chức năng giám định và thẩm định các tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh trên toàn quốc, với sự tham gia thực hiện của nhiều chuyên gia trong lĩnh vực này, cùng sự phối hợp của Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an, được ví như “trọng tài” trong công tác giám định, thẩm định tác phẩm mỹ thuật.
Họa sỹ Vi Kiến Thành, Cục trưởng Cục MTNATL giới thiệu chức năng giám định tác phẩm của Trung tâm Giám định và Triển lãm tác phẩm MTNA
Tại buổi gặp gỡ báo chí, ông Vi Kiến Thành - Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm cho biết: thời gian qua, lĩnh vực hội họa, nhiếp ảnh xảy ra khá nhiều vụ lùm xùm liên quan đến chuyện “đạo - nhái” tác phẩm... Và mỗi khi xảy ra sự vụ nào, các họa sỹ, nhà nhiếp ảnh và công chúng lại mong muốn các cơ quan nhà nước vào cuộc làm rõ trắng - đen. “ Tuy nhiên, chúng tôi đã tìm hiểu khá kỹ các mô hình trên thế giới, chỉ duy nhất Việt Nam và Trung Quốc là hai nước có Trung tâm Giám định tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh do Nhà nước thành lập. Trong khi đó, các quốc gia khác, Trung tâm giám định này đều do tư nhân hoặc các tổ chức phi chính phủ thành lập”.
Trước thực trạng mạo danh tác giả, tranh sao chép không đúng quy định, tranh - ảnh nhái phong cách tác phẩm, vi phạm bản quyền tác giả đang tác động xấu đến thị trường mỹ thuật nhiếp ảnh Việt Nam ở trong nước và quốc tế, Bộ trưởng Bộ VHTT&DL đã ký quyết định ngày 8/3/2018 về việc đổi tên Trung tâm Triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh thành Trung tâm Giám định và Triển lãm tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh trực thuộc Cục, như vậy là Trung tâm có thêm chức năng giám định. Việc giám định của trung tâm thực hiện trên nguyên tắc tuân thủ pháp luật, trung thực, khách quan, chính xác. Hoạt động giám định tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh là dịch vụ công theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân. Kết quả giám định là kết luận chuyên môn về tác giả của tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh trong phạm vi nội dung được yêu cầu giám định.
Tại sự kiện này nhiều đại biểu, phóng viên đã có những trao đổi sôi nổi nhằm hiểu rõ hơn chức năng nhiệm vụ của Trung tâm
Từ khi có Quyết định thành lập đến nay, sau 8 tháng chuẩn bị, Trung tâm đã chính thức đi vào hoạt động với hình thức dịch vụ công, đáp ứng nhu cầu của đời sống mỹ thuật, nhiếp ảnh với đầy đủ các điều kiện. Theo quy chế hoạt động, Trung tâm sẽ thực hiện giám định tác phẩm hội họa, đồ họa, điêu khắc, nghệ thuật sắp đặt và tác phẩm nhiếp ảnh. Hội đồng giám định là các chuyên gia chuyên ngành mỹ thuật, nhiếp ảnh, có kinh nghiệm hoạt động từ 10 năm trở lên, có uy tín, có khả năng giám định tác phẩm nghệ thuật. Theo đó, các hội đồng giám định tác phẩm cũng được thành lập, chia ra 3 hội đồng gồm: Hội đồng giám định tác phẩm hội họa - đồ họa do họa sỹ Lương Xuân Đoàn làm Chủ tịch; Hội đồng giám định tác phẩm điêu khắc và nghệ thuật sắp đặt sẽ do PGS.NĐK Vương Học Báo làm Chủ tịch; Hội đồng giám định tác phẩm nhiếp ảnh sẽ do nghệ sỹ nhiếp ảnh Vũ Quốc Khánh làm Chủ tịch. Trước đó, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm đã ký hợp đồng hợp tác với Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an) để triển khai công tác phòng, chống tội phạm và giám định tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh.
Các thành viên hội đồng sẽ làm việc với tư cách là cộng tác viên của Trung tâm. Do vậy, bộ máy vận hành của đơn vị này không bị phình ra. Trước câu hỏi, vai trò của trung tâm giám định sẽ như thế nào trong các vụ lùm xùm về bản quyền nhiếp ảnh, mỹ thuật, ông Vi Kiến Thành cho biết, trung tâm không chạy theo các vụ việc. Ai có nhu cầu thì làm hồ sơ xin giám định. Chủ tịch HĐNT của chuyên ngành đó sẽ xem xét các chứng cứ để đi đến quyết định có chấp thuận hồ sơ giám định đó hay không.
Trung tâm Giám định và Triển lãm tác phẩm MTNA cũng đưa ra mức thù lao cho hội đồng thẩm định trong việc giám định 1 đến 3 tác phẩm là 35 triệu đồng; Từ 4 đến 10 tác phẩm là 70 triệu đồng; Từ 11 đến 20 tác phẩm là 140 triệu đồng; Từ 21 đến 50 tác phẩm là 140 triệu đồng; Và từ trên 50 tác phẩm là 281 triệu đồng.
Bên cạnh đó, nếu tác phẩm giám định có thêm sự thẩm định của công nghệ với sự giúp sức của Viện Khoa học Kỹ thuật Hình sự (Bộ Công an), người yêu cầu được thẩm định sẽ phải trả thêm một khoản phí nữa, bên cạnh mức phí phải trả cho hội đồng nghệ thuật. Để đi tới quyết định cuối cùng về tranh giả, tranh thật cần đạt tới sự đồng thuận của 100% hội đồng.
Quy trình thực hiện giám định tác phẩm mỹ thuật, nhiếp ảnh gồm: Tiếp nhận hồ sơ, trả lời hồ sơ (sau 7 ngày tiếp nhận), ký hợp đồng giám định, nhận tác phẩm cần giám định, trả lời kết quả giám định bằng văn bản sau 15 ngày kể từ ngày tiếp nhận tác phẩm đề nghị giám định. Đối với vụ việc phải sử dụng công nghệ, kỹ thuật của Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an thì thời gian trả kết quả giám định sẽ được thỏa thuận giữa 2 bên theo hợp đồng giám định. Kinh phí giám định bao gồm kinh phí trả cho hội đồng giám định và kinh phí để kiểm tra bằng công nghệ kỹ thuật, kinh phí mời chuyên gia khi cần thiết. Kinh phí này được thỏa thuận giữa trung tâm và tổ chức, cá nhân yêu cầu bằng hợp đồng.
Triển lãm “Những bức tranh trở về từ châu Âu” tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM với hàng loạt tranh bị nghi vấn là giả, tháng 7/2016. Ảnh: Đức Bình
Bên cạnh yếu tố con người, tức là mời được các chuyên gia uy tín trong từng lĩnh vực mỹ thuật, nhiếp ảnh vào hội đồng giám định, để đảm bảo sự chuẩn xác hơn nữa thì việc bắt tay với Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an được coi là tăng thêm nhiều phần sức nặng của kết quả giám định.
Tại buổi họp báo, nhà nghiên cứu mỹ thuật Phan Cẩm Thượng cũng là một thành viên của Hội đồng giám định tỏ ra băn khoăn về độ chính xác của việc đưa công nghệ vào giám định các tác phẩm mỹ thuật. Ông nêu dẫn chứng: “Với những bức tranh giám định mà không được phép lấy ra một phần vật chất trong đó hay trường hợp làm giả cổ - như lấy cục đá, viên gạch ở Tháp Chàm - về chất liệu thì đúng về niên đại cổ, nhưng sau lại được đục đẽo để tạo thành tượng cổ… thì xác định độ thật giả như thế nào?”. Ông cũng cho rằng trong việc giám định tác phẩm mỹ thuật thì cảm nhận chiếm vai trò khá quan trọng, ông thắc mắc, khi thẩm định thuần trên máy móc có đảm bảo được số liệu chính xác hay không? Theo nguyên tắc là không được làm thay đổi tác phẩm, vậy phải dùng phương pháp gì để giám định đảm bảo độ chính xác.
Giải đáp vấn đề này, Thượng tá Đồng Đắc Thọ (Viện Khoa học hình sự - Bộ Công an) khẳng định việc giám định không làm thay đổi tác phẩm. Việc giám định chuyên sâu có thể tổng hợp nhiều biện pháp, phương pháp giám định mà không tác động đến tác phẩm như so sánh mẫu dựa trên chữ ký, hình dấu, ký hiệu riêng của tác giả… là một ví dụ. Và sẽ có nhiều biện pháp nữa thuộc về nghiệp vụ giám định của khoa học hình sự cần phải giữ bí mật không được tiết lộ.
Cùng nhằm giải tỏa những băn khoăn này, ông Vi Kiến Thành cho biết, trước khi thành lập trung tâm, Cục đã dự tính mua sắm trang thiết bị, máy móc; chuẩn bị chi phí đào tạo nhân lực; duy trì, sửa chữa máy móc phục vụ giám định. Tuy nhiên đây là cản trở lớn vì số tiền dự tính không hề nhỏ. May mắn, vấn đề này được giải quyết khi trung tâm nhận được sự hợp tác với cam kết đáp ứng mọi nhu cầu về khoa học công nghệ, xét nghiệm, kiểm tra của Viện Khoa học hình sự. Trước khi ra mắt Trung tâm Giám định, ông đã cùng một số cán bộ của Cục và Trung tâm đã đi khảo sát học tập kinh nghiệm công tác giám định mỹ thuật tại Hàn Quốc. Ông cho biết ở Hàn Quốc, công tác giám định mỹ thuật có 15 trung tâm đảm trách và họ cũng có thâm niên hoạt động được 15 năm với con số tác phẩm được thẩm định khổng lồ. Tuy nhiên, chưa có trường hợp nào phải sử dụng tới máy móc trước khi đưa ra kết quả giám định. Song ở Việt Nam lại khác, khi mà độ tin cậy lẫn nhau thấp, mọi thứ đều có thể nghi ngờ, thì việc vào cuộc của Viện Khoa học hình sự là không thể tránh được.
Cuộc đối thoại giữa các bên liên quan về vụ đấu giá tranh được cho là giả của họa sỹ Vũ Giáng Hương, tháng 7/2018. Ảnh: baomoi.com
Rất nhiều họa sỹ, nhà sưu tập tranh, các gallerry đều mong muốn Trung tâm giám định, thẩm định tranh ảnh sớm đi vào hoạt động và sẽ hoạt động hiệu quả để việc đạo tranh, ảnh, vi phạm bản quyền… sẽ không còn chỗ đứng.
Trả lời câu hỏi của phóng viên báo Thời Nay về việc nếu tác phẩm đề nghị giám định là của một trong các thành viên Hội đồng thì việc tiến hành giám định có thực sự khách quan? Trả lời vấn đề này, ông Thành nói, Hội đồng sẽ làm việc hết sức khách quan, công tâm và nếu cần thiết sẽ đề cử thêm một người ngoài Hội đồng vào thẩm định, tất nhiên người đó sẽ là người có hiểu biết và trình độ về mỹ thuật, hoặc nhiếp ảnh…
Kết thúc buổi họp báo, ông Vi Kiến Thành nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ sớm vận hành trung tâm một thời gian để minh bạch việc thẩm định tranh, ảnh. Sau khi tình hình đã trở nên ổn định, thị trường tranh, ảnh đã được trong sạch và nếu có cá nhân, tổ chức xã hội nào đứng ra làm công việc này thì Cục “sẵn sàng xin rút”.
H.C (số 12, tháng 12/2018)
