Hoa Mai trên giáp phục

Cuộc tuyển chọn thiết kế mẫu Lễ phục Nhà nước do Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phát động đã nhận được sự quan tâm của nhiều tầng lớp trong xã hội. Một câu hỏi đặt ra là lễ phục dành cho nam giới có thể sử dụng đồ án hoa lá không? Tạp chí Mỹ thuật và Nhiếp ảnh giới thiệu bài viết về đồ án hoa mai trên giáp phục của tượng thời Lý, trong nền mỹ thuật truyền thống Việt Nam để bạn đọc tham khảo.

Hiện tượng xuất hiện đồ án hoa mai trên giáp phục

Giáp phục có những tên gọi như giáp trụ hay khải giáp là trang phục của các chiến binh mặc trong lúc chiến sự. Pho tượng mang giáp trụ tuy trong không gian Phật giáo mang tính tượng trưng, nghi thức tuy không nhất thiết phải giống hệt như ngoài đời nhưng đây là một hiện tượng khá đặc biệt với số lượng rất lớn đồ án hoa mai trên trang phục (phần y phục và giáp phục) và hoa cúc trên binh khí đáng để cho chúng ta nghiên cứu.

Việc xuất hiện đồ án hoa lá trên giáp phục đặt ra cho chúng ta những vấn đề cần tìm hiểu như:

Kiểu thức giáp phục thời Lý

Ý nghĩa của đồ án hoa lá trên trang phục

Kiểu thức trang phục chùa Phật Tích và những nguồn ảnh hưởng ngoại lai.

Trong hệ thống tượng Phật nói chúng rất ít các pho tượng mang giáp trụ. Hiện tượng các vị hộ pháp mang giáp trụ như các vị võ quan là kết quả của quá trình Hán hóa Phật giáo1. Quá trình này đã biến các Môn thần nơi đền miếu hay các võ quan đứng hai bên đường thần đạo lăng mộ thành các vị Hộ pháp lực sỹ.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia trong phần về triều đại Lý có trưng bày một số di vật quan trọng tìm thấy ở chùa Phật Tích. Trong đó có bức tượng hộ pháp bị gẫy, phần còn lại chỉ còn phần thân (gãy mất đầu, hai tay và hai bắp chân). Tuy nhiên, với gì còn lại của pho tượng đã làm cho chúng ta thực sự kinh ngạc trước sự tinh tế của bức tượng mang giáp phục và đặc biệt hơn là tinh thần nhân văn Việt.

Mấy nét chính về giáp phục Trung Hoa.

Căn cứ vào nguồn tư liệu trên baidu.com và những phát hiện khảo cổ học để phác qua mấy nét về lịch sử và đặc điểm của giáp trụ Trung Hoa. Về giáp phục, người Trung Quốc sử dụng thuật ngữ khải giáp (Sách Thích danh dùng từ khải với nghĩa tương tự như giáp). Giới nghiên cứu giáp phục Trung Hoa có một hỗ trợ rất lớn từ hệ thống văn hiến và đặc biệt là các phát hiện khảo cổ học.

Trang bị giáp phục đã có từ thời Thương Chu. Việc phát hiện ra các tượng chiến binh khu vực lăng mộ Tần Thủy Hoàng đã hé lộ ra một phần diện mạo của nhà nước phong kiến Trung Hoa tập quyền. Với một phong cách tả thực chính xác đến lạnh lùng, các loại giáp phục của các chiến binh của quân đội vô địch thiên hạ này được thể hiện cực kỳ kỹ lưỡng (ngay cả phần hoa văn dưới đế giày cũng được mô tả chi tiết). Nối tiếp truyền thống chôn các chiến binh gốm trong các mộ thất, vua chúa, quan tướng thời Hán cũng đưa các đội quân tùy tòng sang thế giới bên kia như ngôi mộ thời Tây Hán ở Dương Gia Loan, Hàm Dương thành phố Tây An. Giáp phục thời Hán cũng được miêu tả chi tiết nhưng tuyệt nhiên không còn dáng vẻ hùng vĩ như thời Tần.

Kể từ thời Tam Quốc, đặc biệt là sang thời Bắc Ngụy, trang phục ở Trung  Nguyên bắt đầu có những thay đổi chịu ảnh hưởng từ Tây vực. Tào Thực trong “Tiên đế tứ thần khải biểu”, đề cập tới năm loại áo giáp. Đặc biệt trong loại giáp này có minh quang khải - một loại áo giáp làm bằng đồng có độ bóng cao, khả năng phản quang lớn. Bộ giáp phục tượng Hộ pháp chùa Long Đọi có thể xếp vào loại minh quang khải giáp. Minh quang khải giáp tiếp tục phát triển sang thời Đường. Khải giáp dù làm bằng sắt hay đồng cũng rất nặng, hạn chế nhiều đến khả năng tác chiến, đặc biệt không thích phục với các đội tiêu binh, quân ngự lâm mà giáp phục còn có ý nghĩa trang trí, phô trương thanh thế hoàng gia.

Tới thời Đường, chủng loại giáp phục càng phong phú. Theo “Đường lục kinh” ghi lại có tới 13 loại khải giáp. Năm 1994 tại ngôi mộ võ tướng Vương Xử Trực thời vãn Đường - Ngũ Đại ở thị trấn Linh Sơn huyện Khúc Dương. tỉnh Hà Bắc, người ta tìm thấy hai bức phù điêu võ thần môn còn rất nguyên vẹn, có kích thước khá lớn (số đo tương đối là: cao 144cm, rộng 58cm, dày 13cm). Đây là bức phù điêu có tô màu được coi là tài liệu vô giá để nghiên cứu nghệ thuật phục trang của Trung Hoa. Hai vị võ tướng cầm gươm mình mặc áo giáp trụ, chân đi hài lộ rõ hai bắp chân.

Đáng chú ý là hình hai bông cúc to trên mảnh giáp trước ngực của hai vị võ sỹ này cũng hệt như trên ngực tượng chùa Phật Tích. Có thể phỏng đoán giáp phục của lực sỹ tìm thấy ở chùa Phật Tích không phải là loại quang minh khải giáp. Qua hình hai bông hoa trước ngực rất có thể loại giáp phục này có tính chất nghi thức vốn dùng cho quân tiêu binh. Lối tạo hình rất gợi cảm của hai đường xoáy tròn (chùa Long Đọi) hay hình hai bông hoa cúc (chùa Phật Tích) không phải là thiết kế truyền thống của người Hán mà có nguồn gốc đầu tiên là của các chiến binh Hy Lạp2.Tại bảo tàng Metropolitan Museum of Art (New York) có trưng bày những bộ áo giáo của người Hy Lạp cổ đại. Một văn hóa đề cao vẻ đẹp cơ thể có thể đã ảnh hưởng tới thiết kế của cách thức tạo hình giáp phục. Phần thân của áo giáp lộ rõ khối ngực và các thớ cơ bụng. Có thể khẳng định rằng người Hy Lạp là một trong những dân tộc đầu tiên trang trí hoa văn cỏ cây trên giáp phục các chiến binh. Tất cả những đặc điểm này không thể thấy trong văn hóa thời Tiên Tần ở Trung Hoa. Phật giáo đã mang những yếu tố văn hóa phương Tây vào Trung Quốc và Việt Nam theo bước chân trần của các hòa thượng.

Đồ án hoa mai trên giáp phục Việt

Trên giáp phục hai pho tượng mặc giáp trụ ở chùa Long Đọi cũng xuất hiện dày đặc họa tiết hoa mai3 giống như ở chùa Phật Tích. Đây chắc không phải hiện tượng hi hữu họa tiết hoa mai xuất hiện trên giáp phục trong mỹ thuật thời Lý. Hoa mai trên giáp phục trên bức tượng ở chùa Long Đọi cánh to như muốn che hết các vẩy giáp phía thân dưới của lực sỹ. Đây là bức tượng trong một không gian tôn giáo, cụ thể là Phật giáo nên hình thức giáp trụ không nhất thiết phải giống hệt ngoài đời và cũng không nhất thiết phải giống với những thiết kế y phục của các pho tượng quan hầu đứng hai bên đường thần đạo mà ta thấy sau này.

Tượng mang giáp phục ở chùa Long Đọi, Hà Nam

Những liên hệ so sánh trước hết với cùng một đối tượng mặc giáp trụ trong chùa như các pho tượng Hộ pháp và Thiên vương. Xuất hiện rất muộn về sau trên giáp trụ một pho tượng Hộ pháp ở chùa Tây Phương cũng thấy xuất hiện hình hoa mai. Hình hoa mai ở đây chỉ xuất hiện trên mảnh giáp trước ngực. Khác biệt của dạng đồ án hoa mai các bức tượng cùng mặc giáp trụ ở chùa Long Đọi, Phật Tích với chùa Tây Phương là tượng ở hai ngôi chùa trên thời Lý, hoa mai không chỉ xuất hiện trên giáp phục trước ngực mà còn ở phía dưới bụng, trên cánh tay, trên thắt lưng. Nếu như các vẩy giáp ở chùa Tây Phương thiết kế thành các bông hoa mai thì ở chùa Long Đọi và Phật Tích, hoa mai như được gài lên, đính thêm để trang điểm cho bộ giáp phục này. Rõ ràng cách thức thiết kế ở chùa Tây Phương, bộ giáp trụ vẫn có kết cấu chắc chắn, chặt chẽ và gần với đời thực hơn. Xem đấy, người ta đinh ninh rằng đó là những trang trí hình hoa mai trên giáp trụ, còn xem tượng mang giáp trụ ở chùa Phật Tích ta không khỏi phân vân liệu có phải đây là những bông hoa mai do phép màu thần bí đã mọc ra xum xuê tươi tốt trên giáp trụ của các vị lực sỹ nơi cửa Phật. Chỉ mới đếm qua trên mặt trước pho tượng đã có hơn 60 mươi bông hoa mai xuất hiện, thật là một kỷ lục. Và rất đáng chú ý đó lại là một kỷ lục tần xuất hiện diện đồ án hoa trên một pho tượng võ sỹ.

Qua các chứng tích khảo cổ cho đến này vẫn chưa thấy bằng chứng sự xuất hiện hoa mai trên giáp trụ thời Tần – Hán – Đường. Trở lại với pho tượng chùa Phật Tích, trong một tư thế khá nghiêm cẩn thường thấy trong các lăng mộ Trung Hoa thì sự tươi tốt hoa cỏ lại là nhân tố phương Nam rõ nét. Không chỉ có hoa mai chúng ta còn thấy cả hoa cúc mà trên trang phục và binh khí. Một dấu hiệu nữa trong tạo hình phương Nam dễ thấy là cách thức gợi nếp vải. Cách thức tạo hình nếp vải này cũng rất giống với cách thức tạo tượng trên bức tượng tọa trên đài sen đặt trong bảo tháp chùa Phật Tích mang ảnh hưởng của phong cách chuẩn mực của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Hy Lạp.

Giáp phục người Hy Lạp cổ.

Tượng võ sỹ tại ngôi mộ võ tướng Vương Xử Trực thời vãn Đường – Ngũ Đại ở thị trấn Linh Sơn huyện Khúc Dương, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc

Tâm thức và trang phục

Công trình nghiên cứu Ngàn năm áo mũ của Trần Quang Đức gần đây là một công trình khảo cứu công phu, khoa học và cung cấp nhiều tư liệu quý giá. Tuy nhiên, chịu ảnh hưởng của thuyết Hóa thạch ngoại biên trong văn hóa nên khi kiến giải các kiểu thức trang phục người Việt dưới tác động của sinh quyển văn hóa Hán, tác giả đã không thấy hết những đóng góp của Phật giáo nói riêng và phương Nam nói chung tới trang phục của người Việt.

Hoa mai là biểu tượng của khí tiết người quân tử theo cách hiểu của Nho giáo. Hoa mai chắc chắn không nằm trong hệ thống biểu tượng của Phật giáo nhưng sự xuất hiện của hoa mai trên giáp phục tượng hộ pháp chùa Phật Tích có liên quan đến triết lý sinh thái của đạo Phật (Mãn Giác thiền sư đời Lý có bài thơ bất hủ Cáo tật thị chúng liên quan đến hoa mai).

Một trong những cống hiến quan trọng của Phật giáo với mỹ thuật Trung Hoa ngoại trừ hệ thống đồ sộ các loại tượng Phật, cần phải nhắc đến sự phong phú các đồ án thực vật hoa lá cây cỏ4. Sự xuất hiện hình hoa mai, hoa cúc trên trang phục và binh khí tượng Phật Tích ảnh hưởng từ triết lý từ bi bác ái của đạo Phật cũng đồng thời phản ánh văn hóa sinh thái học của người Việt kể từ văn hóa Đông Sơn gắn bó mật thiết với tự nhiên. Chúng ta đều biết cuộc đời đức Phật kể từ khi đản sinh tới khi nhập niết bàn trong tám mươi năm tại trần gian của Người đều liên quan mật thiết tới các loài cây cỏ từ cây Sala đến cây Bồ đề. Hiện tại dù chưa thể khẳng định 100% danh tính pho tượng mang giáp trụ này là tượng Kim cương lực sỹ hay tượng Hộ pháp thì lạ thay những hình hoa trên giáp phục phần ngực, bụng, đùi và trên cán binh khí dường như muốn làm mềm đi chất cương cường, hung tợn của các mặt ác quỷ trên giáp phục (Đây là mặt ác quỷ ảnh hưởng từ tạo hình Chăm Pa, không phải là mặt hổ như giải thích của Trần Quang Đức trong Ngàn năm áo mũ). Hiện tượng hoa mai trên giáp phục tượng Hộ pháp này có thể gợi mở một vấn đề về tiếp biến văn hóa trong mỹ thuật Phật giáo thời Lý – hy vọng được trao đổi trong một dịp khác.

Thay lời kết:

Do đặc trưng của nghiên cứu mỹ thuật nên những đóng góp về phương diện trực quan là những phát hiện rất cụ thể. Nhưng để lý giải các tầng ý nghĩa của đồ án, điều đó đã phần nào vượt qua phạm vi của nghệ thuật học. Trong phần nghiên cứu này bắt đầu từ hiện tượng đồ án hoa cỏ trên giáp phục và kết thúc ở các vấn đề biểu tượng. Lễ phục hiểu một cách khái quát nó là một phần của nghi thức, mà nghi thức luôn ngầm quy định bởi tâm thức cộng đồng, liên quan mật thiết đến chiều sâu văn hóa của mỗi dân tộc.

                                          T.H.Y.T

(Bài đăng trên Tạp chí Mỹ thuật Nhiếp ảnh số 09/2013)

Chú thích:

-1. Cũng như thao tác so sánh trong ngành Văn học so sánh: “So sánh bao giờ cũng tìm ra nét tương đồng và nét dị biệt. Nhưng nhiệm vụ của so sánh không đơn giản dừng lại ở đây. Việc tìm ra điểm giống và khác góp phần lý giải quy luật vận động của bản thân văn học trung đại Việt Nam.” sách Văn học so sánh nghiên cứu và triển vọng.NXB Đại học Sư phạm 2005.tr 51

-2. Hiện tượng Môn thần (lăng mộ TQ) hóa thành Hộ pháp, Hộ pháp lực sỹ đã được các học giả Trung Quốc như GS Bố Tùng Niên ( Học viện Mỹ thuật TW Bắc Kinh) hay TS Chu Thanh Sinh ( Đại học Bắc Kinh)...đưa ra những bằng chứng rất xác đáng.

-3. Chùa toạ lạc trên núi Long Đọi thuộc xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên. Chùa có tên chữ là Sùng Thiên Diên Linh, được tạo dựng từ thời Lý (khoảng năm 1121). Hiện nay chùa còn có một bia đá cỡ lớn, một vài di chỉ khác như tượng đầu người mình chim và các pho tượng Hộ pháp ở cửa tháp. Vì việc định danh pho tượng này có phải là tượng Hộ pháp hay không và nếu là tượng Hộ pháp thì là loại tượng Hộ pháp nào còn cần trao đổi thêm nên trong bài viết này tôi xin tạm gọi là tượng mang giáp trụ.

-4.Trên đường link http://karenswhimsy.com/greek-warriors.shtm giới thiệu một số kiểu trang phục của các chiến binh Hy Lạp. Rất đáng chú ý với họa tiết hoa lá trên áo giáp, đặc biệt là hai xoáy tròn trước ngực. Có thể truyền thống thiết kế giáp trụ này đã theo đội quân Hy Lạp của Alếchxan Đại đế đánh chiếm Ấn Độ để từ đó kiểu giáp phục này tiếp tục lan truyền sang phía Tây.

-5. Tác giả trong 3 năm nghiên cứu hệ thống tranh thạch họa tượng ở Trung Quốc nhận thấy hệ thống nhân vật, động vật phát triển hơn rất nhiều đồ án thực vật. Và điều này đã được thay đổi khi mỹ thuật Phật giáo du nhập vào Trung Quốc.

Tài liệu tham khảo:

-1. Chen Genyuan (chủ biên - 2001). Trung Quốc cổ dõng. NXB Mỹ thuật Hồ Bắc.

-2. Zheng Yan (2004). Những biểu hiện tình cảm của Trung Quốc – qua phong mạo nhân vật được nhìn thấy từ các văn vật.NXB Nhân dân Tứ Xuyên.

-3. www.baidu.com

-4. http://en. wikipedia.org/wiki/ Ancient_Greece