Arthur Schopenhauer: Luận về thiên tài

Nếu người đọc xem xét phạm vi mà những ý tưởng này trùng hợp với nhau trong cách nghĩ thậm chí cách diễn đạt, và sự khác nhau lớn giữa chúng về thời điểm và dân tộc,

(Tiếp theo số 4 - tháng 4/2015 và hết)

Nếu người đọc xem xét phạm vi mà những ý tưởng này trùng hợp với nhau trong cách nghĩ thậm chí cách diễn đạt, và sự khác nhau lớn giữa chúng về thời điểm và dân tộc, người đọc sẽ không thể nghi ngờ chúng phản ánh cùng một sự thực của cuộc sống. Chắc chắn không chịu ảnh hưởng của những câu nói đó, khoảng 20 năm trước tôi đã thử đặt làm một hộp đựng thuốc lá hít, trên nắp hộp phải được khảm hai hạt dẻ mỏng, nếu có thể; cùng với một chiếc lá để thấy đó là hạt dẻ ngựa. Biểu tượng đó được dùng để giữ cho trí tuệ tôi luôn luôn tư duy[12]. Nếu bất kỳ ai muốn giải trí để khỏi cảm thấy cô đơn khi có một mình, hãy để tôi giới thiệu kết bạn với những con chó, mà các phẩm chất đạo đức và trí tuệ của chúng hầu hết có thể đem lại sự thích thú và thỏa mãn.Tuy vậy chúng ta vẫn luôn phải thận trọng để khỏi thiếu công bằng.


Lá và hạt dẻ ngựa. Ảnh: Bob Gibbons / Natural Image


Tôi thường ngạc nhiên trước sự lanh lợi, rồi lại thỉnh thoảng ngu dốt của con chó của tôi; và tôi có những trải nghiệm tương tự với loài người. Vô số lần, phẫn nộ trước sự thiếu năng lực của họ, sự hoàn toàn thiếu sáng suốt của họ, trước thú tính của họ, tôi đã buộc phải nhắc lại lời than phiền cổ xưa rằng sự điên rồ là bà mẹ và cô bảo mẫu của loài người.Humani generis mater nutrix que profecto stultitia est.Nhưng có những lần khác tôi lại từng kinh ngạc rằng từ một loài như vậy lại có thể sinh ra biết bao nhiêu nghệ thuật và khoa học, với rất nhiều công dụng và vẻ đẹp, tuy rằng bao giờ cũng chỉ một số ít người sản sinh ra chúng. Song những nghệ thuật và khoa học đó vẫn bén rễ, tự thiết lập và hoàn thiện: và loài người đã trung thành bền bỉ bảo tồn Homer, Plato, Horace và những tác giả khác trong hàng ngàn năm, bằng cách sao chép và trân trọng gìn giữ các trang viết của họ, vì vậy cứu chúng khỏi sự lãng quên, bất chấp mọi xấu xa và tàn bạo từng xảy ra trên thế giới. Như vậy loài người đã chứng minh mình hiểu giá trị của những thứ này, đồng thời có thể hình thành một cách nhìn đúng đắn về những thành tựu đặc biệt và đánh giá những dấu hiệu của sự phán xét và trí thông minh. Khi nào điều này xảy ra từ đám đông, đó là một loại cảm hứng. Đôi khi một quan điểm đúng đắn cũng được hình thành bởi chính đám đông; nhưng chỉ khi nào dàn đồng ca của sự tán dương đã lớn lên đầy đủ và trọn vẹn. Khi đó giống như âm thanh của các giọng ca không được luyện: lúc nào cũng hài hòa nếu đủ nhiều.Những người xuất hiện từ đám đông, những người được gọi là thiên tài, đơn thuần chỉ là lucida intervalla (lúc tỉnh táo giữa những cơn điên, ND) của giống người. Họ đạt được cái mà những người khác chắc không thể nào đạt được. Sự độc đáo của họ lớn đến mức không chỉ sự bất đồng của họ với người khác là rõ ràng, mà tính cá nhân của họ được biểu hiện với một sức mạnh đến nỗi các thiên tài từng tồn tại từ trước tới nay, bất cứ ai trong số họ, đều bộc lộ những nét kỳ dị trong tính cách và trí tuệ; để món quà từ các tác phẩm của anh ta là thứ mà, trong tất cả mọi người, chỉ mình anh ta là người có thể đem tặng cho thế giới. Đó là cái khiến sự so sánh của Ariosto[13] trở nên quả là đúng và xứng đáng nổi tiếng: Natura lo fece e poi ruppe lo stampo. Tự nhiên đúc ra thiên tài sau đó đập vỡ cái khuôn.Nhưng khả năng con người luôn có hạn; và không ai có thể thành thiên tài vĩ đại mà lại không có mặt yếu, thậm chí, một sự hẹp hòi trí tuệ nào đó. Nói cách khác, anh ta đôi khi sẽ kém những người tài năng trung bình ở một tính năng nào đó. Đó sẽ là một tính năng, mà nếu mạnh, hẳn có thể đã cản trở việc thực thi những phẩm chất anh vượt trội. Bao giờ cũng sẽ rất khó xác định chính xác điểm yếu đó là gì, ngay cả trong một trường hợp đã cho. Nó có thể được biểu hiện một cách gián tiếp; vậy nên điểm yếu của Plato chính là chỗ Aristotle mạnh, và ngược lại; cũng vậy, Kant kém đúng ở chỗ Goethe vĩ đại.Ngày nay, nhân loại thích tôn sùng một cái gì đó; nhưng sự tôn sùng của nhân loại nói chung hướng sai đối tượng, và cứ sai như thế cho đến khi hậu thế chỉnh cho đúng.


Titian, Chân dung người đàn ông mặc áo tay bông chần (kh. 1509)(Được cho là chân dung Ludovico Ariosto, theo bản khắc t.k. XVI)

 

Lễ rước răng Phật tại chùa Linh Quang Tự, Bắc Kinh


Nhưng công chúng có học vấn sẽ được sửa cho đúng không sớm hơn sự thoái hóa lòng tôn kính thiên tài; cũng y như lòng tôn kính mà người có đức tin bày tỏ đối với các vị thánh của mình dễ dàng biến thành sự sùng bái phù phiếm các linh vật. Hàng ngàn người Thiên Chúa giáo tôn thờ các di vật của một vị thánh mà họ chẳng biết gì về cuộc đời và học thuyết của vị thánh này; và tôn giáo của hàng ngàn Phật tử nằm trong sự tôn sùng một chiếc Răng Linh Thiêng hoặc một vật gì đại loại như thế, hoặc cái lọ đựng nó, hoặc cái Bát Linh Thiêng, hoặc một vết chân hóa thạch, hoặc cái Cây Linh Thiêng mà Đức Phật đã trồng, hơn là trung thành thực thi giáo huấn cao cả của Người. Nhà của Petrarch[14] ở Acqua; nhà ngục được cho là nơi Tasso[15] từng bị giam tại Ferrara; nhà của Shakespeare ở Stratford; nhà của Goethe ở Weimar, có cả đồ đạc; túp lều cũ của Kant; chữ ký của các vĩ nhân; nhiều người há hốc miệng thích thú và kinh sợ trước những thứ này mà bản thân chưa bao giờ đọc tác phẩm của các thi hào đó. Họ không thể làm gì hơn ngoài việc chỉ há hốc miệng.Những người thông minh trong số họ xúc động bởi mong muốn được thấy trước mắt mình những đồ vật vĩ nhân thường dùng; và do một ảo tưởng kỳ lạ, họ sản sinh ra một ý niệm nhầm lẫn rằng, cùng với những hiện vật này, họ tìm lại được chính vĩ nhân, hoặc nhất định có cái gì đó từ ông ta phải dính vào các hiện vật đó. Tương tự như họ là những người cố gắng da diết để làm quen với chủ đề trong các tác phẩm của một thi sĩ, hoặc làm sáng tỏ những hoàn cảnh riêng tư và các sự kiện trong cuộc đời ông đã làm nảy sinh những đoạn thơ nhất định. Điều này cũng như thể các khán giả trong một nhà hát chiêm ngưỡng một sân khấu với phông màn được bài trí đẹp, rồi đùng đùng kéo nhau lên sân khấu để xem hệ thống giàn đỡ các phông màn đó. Ngày nay chúng ta có quá đủ các ví dụ về những nhà nghiên cứu trầm trọng này, và họ chứng minh cho chân lý của câu châm ngôn rằng loài người quan tâm không phải tới hình thức của một tác phẩm, tức, cách giải quyết tác phẩm, mà là tới câu chuyện thực của nó. Tất cả cái mà nhân loại quan tâm là đề tài. Chỉ đọc tiểu sử của một triết gia, thay vì nghiên cứu các tư tưởng của ông, cũng giống như bỏ qua bức tranh mà chỉ chú trọng tới kiểu dáng của cái khung, tranh luận xem nó được trạm khắc đẹp hay xấu, hoặc tốn bao nhiêu tiền để mạ vàng nó.Tất cả cái đó thật hay ho. Tuy nhiên, lại có những nhân vật thuộc một loại khác, cũng quan tâm tới những vấn đề vật chất và riêng tư, nhưng họ còn đi xa hơn nhiều và đưa mối quan tâm của họ tới điểm tuyệt đối vô tích sự. Bởi lẽ vĩ nhân đã bộc lộ cho họ những gì quý giá từ tâm can mình, và, bằng một nỗ lực tối cao từ các tài năng của mình, đã sản sinh ra những tác phẩm không chỉ góp phần làm thức tỉnh và khai sáng họ, mà còn mang lợi cho hậu thế của họ tới tận thế hệ thứ mười thứ hai mươi; bởi lẽ vĩ nhân đã tặng cho loài người một món quà không gì sánh nổi, những kẻ xỏ lá này tự cho họ cái quyền phán quyết đạo đức cá nhân của vĩ nhân, cố thử xem liệu mình có phát hiện ra tại chỗ này chỗ kia một vết nhơ của vĩ nhân để xoa dịu nỗi đau họ cảm thấy trước một trí tuệ vĩ đại đến thế, so với cảm xúc đang lấn át về sự tầm thường của chính họ.Đó là nguồn thực sự của mọi thảo luận dông dài, diễn ra trong vô số sách vở và các bài tổng quan, về khía cạnh đạo đức trong cuộc đời của Goethe, nào là lẽ ra ông không nên cưới cô này hay cô kia trong số các cô gái ông say mê thuở thanh xuân; nào là, lại nữa, lẽ ra ông không nên làm người của công chúng, một người Đức ái quốc, xứng đáng ngồi trong Paulskirche [16], thay vì toàn tâm toàn ý phụng sự chủ mình, vân vân. Sự vô ơn trắng trợn và gièm pha hiểm độc như vậy chứng tỏ rằng những vị quan tòa tự phong này là những tên đại đểu cả về đạo đức và trí tuệ, và điều này đã nói lên tất cả.Người có tài sẽ phấn đấu vì tiền bạc và danh vọng; nhưng không dễ chỉ ra động cơ thúc đẩy thiên tài làm nên các tác phẩm. Sự giàu sang hiếm khi là sự đền bù. Cũng không phải danh vọng hay vinh quang; chỉ có người Pháp mới có thể nói như thế. Vinh quang là thứ thật không chắc chắn, và nếu anh xem xét kỹ, nó thật chẳng có mấy giá trị. Hơn nữa, nó chẳng bao giờ tương xứng với những nỗ lực anh đã bỏ ra:Responsura tuo nunquam est par fama labori.Cũng không hẳn là khoái cảm; vì nó nhẹ hơn cố gắng lớn lao rất nhiều. Đúng hơn, đó là một loại bản năng đặc biệt, buộc thiên tài tạo ra một hình thức bền vững cho cái anh ta nhìn thấy và cảm thấy, mà không ý thức được bất cứ lý do nào khác. Bản năng này vận động chủ yếu do một nhu cầu tương tự như nhu cầu khiến cái cây kết trái; và không cần điều kiện bên ngoài nào trừ mảnh đất nó cắm rễ.Xem xét kỹ hơn, dường như, đối với thiên tài, ý chí sống - tinh thần của loài người - do một cơ may hiếm có và trong một giai đoạn ngắn, đã đạt tới một tầm nhìn rõ ràng hơn, nay đang ra sức củng cố tầm nhìn đó hay, ít nhất, thành quả của nó, cho toàn bộ loài người - là loài mà cá nhân sâu xa nhất của thiên tài là một thành viên; để ánh sáng thiên tài tỏa ra quanh mình có thể xuyên thủng sự dốt nát và ngu độn trong ý thức của người thường, và tạo ra ở đó một hiệu quả tốt đẹp.Xuất hiện theo một cách nào đó như vậy, bản năng này buộc thiên tài hoàn thành tác phẩm của mình mà không hề nghĩ tới sự đền bù, hay tán thưởng, hay cảm thông; từ bỏ mọi toan tính phúc lợi cá nhân; để biến cuộc đời mình thành một sự cô độc cần cù, và vận dụng tối đa các khả năng của mình. Như vậy anh ta nghĩ về hậu thế nhiều hơn so với những người đương thời; bởi lẽ, trong khi những người đương thời chỉ có thể dẫn anh ta đi lạc đường, hậu thế chiếm đa số nhân loại, và thời gian sẽ dần dần mang lại sự sáng suốt cho một số ít người có thể đánh giá anh ta. Trong khi đó, cũng như người nghệ sỹ mà Goethe đã mô tả, anh ta không có một nhà bảo trợ cao sang nào để trân trọng tài năng của anh, không có bạn bè nào cùng chia vui với anh:Ein Fürst der die Talente schätzt,Ein Freund, der sich mit mir ergötzt,Die haben leider mir gefehlt.[17]Tác phẩm của anh ta là một linh vật, là thành quả đích thực của cuộc đời anh, và mục đích của anh ta cất giữ nó cho một hậu thế sáng suốt hơn sẽ khiến nó trở thành tài sản của nhân loại. Một mục đích như thế vượt xa tất cả các mục đích khác, và vì nó anh ta đội một vòng gai sẽ có ngày nở rộ thành một vòng nguyệt quế. Toàn bộ năng lực của anh ta được tập trung trong cố gắng hoàn thành và củng cố tác phẩm của mình; như một con côn trùng, trong giai đoạn phát triển cuối cùng, dùng toàn bộ sức lực vì cả bầy đàn mà nó sẽ không bao giờ còn sống để nhìn thấy, nó đẻ trứng vào một nơi an toàn nào đó, là nơi những đứa con của nó một ngày nào đó sẽ nở ra và sẽ tìm thấy thức ăn, rồi sau đó nó âm thầm chết.

Chú giải của người dịch:
[12] Hạt dẻ được người châu Âu coi là biểu tượng của dinh dưỡng, đồ ăn bổ. Nhưng hạt dẻ ngựa lại là thứ không ăn được vì chứa độc dược esculin có thể gây chết người nếu ăn sống. Tuy nhiên hạt, vỏ, và lá cây dẻ ngựa có thể được dùng làm thuốc chữa bệnh giãn tĩnh mạch, viêm tĩnh mạch, trĩ.[13] Ludovico Ariosto (1474 - 1533) - thi sĩ Ý, người đầu tiên nghĩ ra thuật ngữ “chủ nghĩa nhân văn” (umenismo, tiếng Ý, hay humanism, tiếng Anh) để nhấn mạnh sức mạnh và tiềm năng của nhân loại hơn là vai trò phụng sự Chúa Trời, dẫn đến trào lưu nhân văn thời Phục Hưng.[14] Francesco Petrarca tức Petrarch (1304 - 1374), Dante Alighieri (1265 - 1321) và Giovanni Boccaccio (1313 - 1375) là 3 đại thi hào Ý thời Phục Hưng. Petrarch được coi là cha đẻ của chủ nghĩa nhân văn trong nghệ thuật, văn chương và triết học.[15] Torquato Tasso (1544 - 1595) - thi sĩ Ý, từng mắc chứng hoang tưởng từ năm 1576, sau đó bị bắt giam 7 năm (1579 -1586) tại Ferrara do xung khắc với Alfonso II d’Este, công tước xứ Ferrara. Ông qua đời vài ngày trước khi Giáo hoàng phong ông làm vua của các thi sĩ. Cho tới đầu t.k. XX Tasso là một trong những thi sĩ có tác phẩm được đọc nhiều nhất tại châu Âu.[16] Giáo đường Saint Paul tại Frankfurt am Main, nơi hội họp của quốc hội Frankfurt năm 1848 với mục đích thống nhất nước Đức, nhưng thất bại.[17] Tiếng Đức trong nguyên văn, có nghĩa là:Một ông hoàng để đánh giá tài năngMột người bạn để cùng thích thúThật không may, đó là những người mà tôi không có.

© Nguyễn Đình Đăng, 2015 - Người dịch giữ bản quyền bản dịch tiếng Việt. Bạn đọc có thể lưu giữ bản dịch này để sử dụng cho cá nhân mình và chia sẻ miễn phí trên internet. Mọi hình thức sử dụng khác như in ấn, sao chép lại bản dịch này, dù là một phần hay toàn bộ, để phát hành trong các ấn phẩm như sách, báo chí, luận văn, hay nhằm mục đích thương mại (kể cả tại các trang thư viện điện tử trên internet mà để đọc được hay tải xuống người đọc phải trả tiền để mở tài khoản) v.v. đều vi phạm bản quyền nếu không nhận được sự đồng ý bằng văn bản của người dịch.

N.Đ.Đ

(Bài đăng trên Tạp chí Mỹ thuật Nhiếp ảnh số tháng 5/2015)